Giá nông sản tăng chưa dừng lại! Goldman Sachs: Ngoài Hormuz và El Niño, rào cản thương mại mới là yếu tố khuếch đại rủi ro thực sự

Thị trường nông nghiệp bước vào năm 2026 với lượng tồn kho tương đối dồi dào, nhưng rủi ro địa chính trị và khí hậu đang đồng thời tích tụ, khiến rủi ro đuôi về giá nông sản tăng lên đáng kể.

Theo nguồn tin từ bàn giao dịch Zhuifeng, các nhà phân tích Lina Thomas và Daan Struyven của nhóm nghiên cứu hàng hóa Goldman Sachs trong báo cáo ngày 7 tháng 9 chỉ ra rằng, chỉ số Bloomberg Commodity (BCOM) đã tăng 24% so với cùng kỳ năm ngoái, giá lúa mì tăng tới 41%. Động lực của đợt tăng này là ba rủi ro tích tụ đồng thời── Hormuz, Biển Đen, siêu El Niño.

Đáng cảnh giác hơn là, bối cảnh ba cú sốc này chồng lên nhau, thị trường nông nghiệp toàn cầu đang ngày càng "hướng nội địa". Nhiều nền kinh tế sau khi trải qua cú sốc đại dịch và khủng hoảng lương thực, năng lượng năm 2022, trọng tâm chính sách rõ ràng chuyển sang an ninh lương thực và năng lượng, cụ thể là: tăng thuế nhập khẩu hàng hóa, mở rộng kiểm soát xuất khẩu, v.v.

Ngân hàng này cho rằng, rào cản thương mại càng cao, ngưỡng chịu đựng cú sốc càng thấp——từ năm 2020, tốc độ ban hành các biện pháp hạn chế thương mại nông nghiệp đã tăng gấp đôi, sự phân mảnh của thị trường đồng nghĩa với việc cùng một cú sốc cung sẽ gây ra biến động giá lớn hơn và kéo dài hơn, rủi ro đuôi về giá nông sản đang dày lên đáng kể.

Rủi ro 1: Eo biển Hormuz－đứt gãy kép phân bón và dầu diesel, tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất nông nghiệp

Eo biển Hormuz là tuyến đường huyết mạch của khoảng một phần ba thương mại phân bón toàn cầu. Kể từ khi tình hình leo thang trở lại vào tháng 7, lưu lượng phân bón qua eo biển này đã giảm rõ rệt.

Về phân đạm, năm 2024 khoảng 34% thương mại urê toàn cầu và 23% thương mại amoniac đi qua Hormuz. Phân đạm ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất ngô, lúa mì, lúa gạo và phải bón mỗi vụ, thời điểm rất quan trọng. Đợt đứt gãy này trùng với cửa sổ mua sắm quý 3 của các nước nhập khẩu phân đạm chính——bao gồm ngô Brazil, lúa gạo và mía Ấn Độ, cũng như giai đoạn dự trữ lúa mì vụ đông của EU.

Về phân lân, năm 2024 khoảng 18% thương mại phân MAP (monoammonium phosphate) và phân DAP (diammonium phosphate) toàn cầu đi qua Hormuz. Đậu tương Brazil phụ thuộc tới khoảng 80% vào nhập khẩu phân lân, trong khi đậu tương Brazil chiếm 62% lượng xuất khẩu toàn cầu. Đợt leo thang tháng 7 trùng với cửa sổ mua sắm quan trọng (tháng 6-7) trước khi gieo trồng tháng 9 của người trồng đậu tương Brazil. Các nhà phân tích chỉ ra, tính đến giữa tháng 6, người trồng đậu tương Brazil mới hoàn thành khoảng 68% nhu cầu phân bón dự kiến (mức bình thường lịch sử khoảng 75%), giá phân lân tiếp tục ở mức cao, rủi ro thiếu bón kéo dài đang tích tụ.

Đồng thời, giá dầu diesel Mỹ lập kỷ lục lịch sử vào ngày 4 tháng 9 (thứ Sáu). Nhiễu loạn quanh Hormuz hạn chế khoảng 10% xuất khẩu dầu diesel toàn cầu, cộng với gián đoạn công suất lọc dầu ở Trung Đông và Nga, giá dầu diesel cao kéo dài sẽ tiếp tục bào mòn lợi nhuận nông dân, đẩy chi phí sản xuất nông nghiệp lên cao.

Lo ngại an ninh năng lượng cũng tạo thêm áp lực: Brazil, Ấn Độ đã tăng tỷ lệ pha trộn ethanol (đường/ngô), Indonesia tăng tỷ lệ pha trộn diesel sinh học (dầu cọ), các nước xuất khẩu lớn chuyển nhiều nông sản sang sản xuất nhiên liệu sinh học trong nước, nguồn cung xuất khẩu theo đó thu hẹp.

Rủi ro 2: Biển Đen－hành lang lương thực quan trọng nhất toàn cầu, 15%-20% thương mại lương thực bị đe dọa

Biển Đen là kênh xuất khẩu lương thực quan trọng nhất toàn cầu. Các nhà phân tích chỉ ra, căng thẳng Nga-Ukraine bùng phát trở lại khiến 15%-20% thương mại lương thực toàn cầu gặp rủi ro.

Hiện đang là mùa cao điểm xuất khẩu lúa mì Biển Đen, lượng xuất khẩu lúa mì bằng đường biển của Nga và Ukraine đã giảm mạnh so với mức bình thường, kể từ khi tình hình leo thang đầu tháng 7, giá lúa mì đã tăng khoảng 20%.

Về ngô, xuất khẩu ngô đường biển của Nga-Ukraine cũng giảm mạnh, nhưng tháng 8 vốn là mùa thấp điểm xuất khẩu theo mùa. Ngân hàng này cảnh báo: nếu nhiễu loạn kéo dài đến tháng 10, xuất khẩu ngô Biển Đen thường bước vào mùa cao điểm, khi đó rủi ro sẽ lan từ thị trường lúa mì sang thị trường ngô toàn cầu.

Rủi ro 3: Siêu El Niño－75 năm chỉ ba lần, dự báo hiện tại sẽ mạnh nhất lịch sử

Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA) đánh giá, xác suất điều kiện El Niño hiện tại phát triển thành siêu El Niño vượt 90%, dự kiến đạt đỉnh vào mùa đông 2026-2027.

Siêu El Niño trong 75 năm qua chỉ xuất hiện ba lần, và lần này dự kiến sẽ trở thành mạnh nhất từ trước đến nay.

Các nhà phân tích chỉ ra, siêu El Niño có thể đồng thời tác động đến nhiều vùng sản xuất chính qua hạn hán nghiêm trọng và lũ lụt, ảnh hưởng đặc biệt rõ rệt đến thị trường đường——xuất khẩu đường toàn cầu tập trung cao ở các khu vực nhạy cảm với El Niño, bao gồm Trung-Nam Brazil, Ấn Độ và Thái Lan.

Kênh đào Panama cũng đối mặt đe dọa. Kênh đào này đảm nhận 10% thương mại ngũ cốc toàn cầu và 17% thương mại đậu tương. Dù kênh bước vào chu kỳ El Niño này với mực nước tương đối dồi dào, nhưng hiện mực nước hồ chứa mùa mưa không tăng mà giảm. Ngày 20 tháng 8 năm 2026, Cơ quan quản lý kênh đào Panama đã cắt giảm năng lực thông hành do mưa yếu, mực nước hồ giảm. Các nhà phân tích cảnh báo, nếu hồ chứa không được bổ sung đầy đủ trước mùa khô tháng 1-5, cơ quan kênh đào có thể phải hạn chế thêm tàu thuyền qua lại——tái diễn tình trạng hạn chế hàng hải năm 2023/24.

Rủi ro lớn hơn: Rào cản thương mại càng cao, ngưỡng chịu đựng cú sốc càng thấp

Goldman Sachs cho rằng, ba cú sốc trên tự thân đã đủ nghiêm trọng, nhưng yếu tố thực sự khuếch đại rủi ro là chúng đang tác động vào một thị trường nông nghiệp toàn cầu ngày càng "hướng nội địa".

Từ năm 2020, nhiều nền kinh tế sau khi trải qua cú sốc đại dịch và khủng hoảng lương thực, năng lượng năm 2022, trọng tâm chính sách rõ ràng chuyển sang an ninh lương thực và năng lượng, cụ thể là: tăng thuế nhập khẩu hàng hóa, mở rộng kiểm soát xuất khẩu, tăng tỷ lệ pha trộn nhiên liệu sinh học, và tích trữ tồn kho do chính phủ chủ đạo. Dữ liệu của ngân hàng cho thấy, từ năm 2020, tốc độ ban hành hàng năm các biện pháp hạn chế thương mại nông nghiệp mới đã tăng khoảng gấp đôi.

Logic cốt lõi của ngân hàng này là:

Thứ nhất, cú sốc nhỏ có thể kích hoạt sụt giảm nguồn cung quy mô lớn. Thương mại nông nghiệp toàn cầu tập trung cao vào một số ít nước xuất khẩu chính, một khi nước xuất khẩu then chốt nào đó xuất hiện (dù chỉ là tiềm ẩn) nhiễu loạn nguồn cung, có thể kích hoạt hạn chế xuất khẩu (phòng ngừa), rút khỏi thị trường toàn cầu lượng cung vượt xa quy mô nhiễu loạn ban đầu. Trong các cuộc khủng hoảng giá lương thực năm 2008 và 2022, các lệnh cấm xuất khẩu dây chuyền đã khuếch đại mức tăng giá toàn cầu. Ấn Độ trước thềm siêu El Niño 2023/24 áp lệnh cấm xuất khẩu gạo, loại bỏ khoảng 40% thương mại gạo toàn cầu khỏi thị trường xuất khẩu, đẩy giá tăng mạnh——dù sản lượng gạo Ấn Độ cuối cùng chứng minh có sức chống chịu.

Thứ hai, phân mảnh thị trường sẽ khuếch đại biến động giá. Các nhà phân tích ước tính, tác động giá của cú sốc bên ngoài (như cú sốc thời tiết đối với thị trường nông nghiệp) phụ thuộc vào quy mô của nó so với quy mô thị trường hấp thụ cú sốc đó. Nếu quy mô thị trường của một khối khu vực chỉ bằng một nửa thị trường toàn cầu, cùng một cú sốc sẽ tạo ra tác động giá gấp đôi. Các rào cản thương mại và biện pháp tích trữ phòng ngừa nhằm nâng cao khả năng phục hồi trong nước, ngược lại có thể dẫn đến phân mảnh thị trường, giảm thanh khoản, khuếch đại biến động giá——đi ngược lại mục đích ban đầu.