ZEC vào top 10, mọi chuyện cũ bị lật lại

Chưa đầy một tháng, ZEC tăng hơn 150% và lọt vào top 10 vốn hóa, đặc tính đồng tiền riêng tư của nó trở nên nổi bật, nhưng những tranh cãi cũ bị lật lại, tồn tại các vấn đề như liên tục trích phần trăm, quyền riêng tư không phải mặc định, quản trị bất ổn, lỗ hổng bảo mật, thị trường đấu tranh quyết liệt giữa phe mua và phe bán, những rủi ro cốt lõi vẫn chưa được giải quyết.

Chưa đầy một tháng, ZEC từ mức giá khoảng 486 USD vào giữa tháng 8 đã có lúc vọt lên 1.200 USD, tăng hơn 150%. ZEC là một tài sản cũ ra mắt năm 2016, mã nguồn được phát triển dựa trên việc sao chép Bitcoin, tổng cung tối đa cũng là 21 triệu coin, điểm khác biệt lớn nhất là giới thiệu giao dịch riêng tư (shielded transaction) dựa trên bằng chứng không kiến thức, có thể ẩn người gửi, người nhận và số tiền trong giao dịch. — Đây cũng là nguồn gốc của danh xưng "đồng tiền riêng tư" của nó. Đợt tăng giá này đã đưa nó vào top 10 vốn hóa toàn mạng.

Mối thù cũ của hai lão làng

Giá vừa tăng vọt, hai đoạn thù cũ liên quan đến Zcash đã bị lật lại cùng lúc. Đồng sáng lập F2Pool Wang Chun đã lên X cho biết, sáu năm trước vì đối phương thậm chí không rõ múi giờ, ông đã trực tiếp chặn toàn bộ đội ngũ, và gọi quyết định này đến nay vẫn là "một trong những quyết định đúng đắn nhất" mà mình từng đưa ra. Đồng sáng lập nền tảng lưu ký tiền mã hóa Cobo và pool đào F2Pool "Shenyu" cũng kể câu chuyện của mình: đêm mainnet ra mắt năm 2016, anh vừa đào được một ít ZEC thì máy biến áp ở trang trại đào tại nhà bị sét đánh trúng, từ đó trong lòng anh để lại bóng ma, ví cá nhân không bao giờ xuất hiện ZEC nữa.

Giá cả và tiếng chửi bới gần như tăng lên cùng lúc.

Lật lại chuyện cũ chỉ là mở đầu, nửa giờ sau, Wang Chun lại đăng một bài dài hơn, chia sự bất mãn với Zcash thành bốn luận điểm cụ thể hơn — từ cơ chế khởi tạo đến các sự cố bảo mật gần đây, liệt kê từng cái một.

Việc trích phần trăm chưa bao giờ dừng

Luận điểm đầu tiên của Wang Chun là: một đồng tiền ghi thẳng điều khoản tự làm lợi vào phần thưởng khối không nên được đóng gói thành một đồng tiền "sạch", trung lập. Lời này tương ứng với thiết kế sau khi mainnet Zcash ra mắt — phần thưởng khối của Bitcoin chỉ dành cho thợ đào, Zcash thì không. Bốn năm đầu sau khi mainnet ra mắt, 20% trong mỗi phần thưởng khối được chia làm "phần thưởng sáng lập", phân phát cho người sáng lập, nhân viên, cố vấn và nhà đầu tư ban đầu, bốn năm tích lũy khoảng 2,1 triệu ZEC, chiếm 10% tổng cung tối đa 21 triệu coin. Theo thiết kế ban đầu, khoản trích này chỉ phát trong bốn năm, đến năm 2020 hết hạn là kết thúc — sau đó Zcash mới trở thành một tài sản "sạch" như Bitcoin: phần thưởng khối toàn bộ cho thợ đào, không có đội ngũ hay tổ chức nào có thể lấy đi một phần từ nguồn cung mới.

Nhưng khi khoản trích thực sự hết hạn vào năm 2020, cộng đồng đã bỏ phiếu thông qua ZIP 1014, tiếp tục 20% phần thưởng khối tương tự dưới danh nghĩa "quỹ phát triển", phát đến năm 2024, chia cho Bootstrap, Zcash Foundation và một số chương trình tài trợ quy mô lớn. Cơ chế phân bổ 20% từ phần thưởng khối cho những người không phải thợ đào không hoàn toàn biến mất khi "phần thưởng sáng lập" hết hạn — tên đã đổi, đối tượng phân bổ đã đổi, nhưng chuyện "mỗi khối phải bị lấy đi 20% trước rồi mới đến lượt thợ đào" chưa bao giờ thực sự kết thúc đối với Zcash.

Quyền riêng tư không phải là mặc định

Công nghệ đáng tự hào nhất của Zcash là bằng chứng không kiến thức, về lý thuyết có thể ẩn hoàn toàn chi tiết giao dịch. Nhưng giao thức không bắt buộc quyền riêng tư — người dùng có thể tự do chọn địa chỉ shielded (riêng tư) hoặc transparent (minh bạch), một số ví và sàn giao dịch vì lý do tương thích đến nay chỉ hỗ trợ địa chỉ minh bạch. Zcash chính thức cũng thừa nhận, muốn thực sự đạt được quyền riêng tư giao dịch, cần chủ động chọn dịch vụ mặc định bật giao dịch ẩn danh.

Điều này có nghĩa là, khả năng riêng tư của Zcash không đồng nghĩa với việc toàn bộ lưu thông ZEC đều tự nhiên ở trạng thái riêng tư. "Quyền riêng tư tùy chọn" và "quyền riêng tư mặc định" là hai chuyện khác nhau, cái trước giống một công tắc tính năng, cái sau mới là một cam kết giao thức — và Zcash suốt mười năm qua đưa ra vẫn luôn là cái trước.

Đội ngũ tập thể rời đi

Tháng 1 năm 2026, đội ngũ Electric Coin Company (ECC) chịu trách nhiệm phát triển lõi Zcash đã tập thể nghỉ việc. Phía ECC nói là do bất đồng quá lớn với ban quản trị của tổ chức quản trị Bootstrap, bị buộc rời đi; Bootstrap thì quy xung đột là do sắp xếp quản trị và hạn chế pháp lý của tổ chức phi lợi nhuận. Hai tháng sau, hai bên đạt thỏa thuận, ECC dần kết thúc hoạt động, tài sản công nghệ chuyển giao cho đội ngũ mới thành lập, dự án không bị đình trệ.

Sóng gió đã lắng xuống, nhưng một công ty phát triển giao thức, nắm giữ tài sản công nghệ cốt lõi, lại có thể cãi nhau với ban quản trị Bootstrap trong hệ thống quản trị mà ECC trực thuộc đến mức tập thể từ chức, điều này tự nó đã cho thấy bộ khung quản trị này còn cách "trưởng thành" một khoảng.

Lỗ hổng bảo mật

Nhà nghiên cứu bảo mật Taylor Hornby vào ngày 29 tháng 5 phát hiện, mạch bằng chứng không kiến thức của pool riêng tư Orchard tồn tại một khiếm khuyết ẩn náu khoảng bốn năm, về lý thuyết có thể cho phép tạo ra ZEC giả mạo từ hư không mà không để lại dấu vết trên chuỗi. Đội ngũ lập tức khởi động sửa chữa khẩn cấp: ngày 2 tháng 6 tạm thời đóng các giao dịch liên quan đến Orchard, ngày 3 tháng 6 khôi phục qua NU6.2; cùng kỳ ZEC cũng phục hồi từ 544 USD lên 624 USD. Nhưng ngày 5 tháng 6, nhà đầu tư nổi tiếng Arthur Hayes công khai tuyên bố đã bán sạch toàn bộ vị thế ZEC của mình, lý do rất trực tiếp: ngay cả khi mạch đã được sửa, cũng không có bất kỳ biện pháp mật mã nào có thể chứng minh trong bốn năm qua có ai đã lợi dụng lỗ hổng này để lén phát hành thêm tiền giả hay không — "đã sửa" và "chứng minh chưa từng bị lợi dụng" là hai chuyện khác nhau. Sau đó, ZEC giảm nhanh, có lúc rơi xuống gần 309 USD, gần như giảm một nửa.

Điều này đánh trúng chính xác câu chuyện cơ bản nhất của Zcash: tổng cung của nó cũng khóa ở 21 triệu coin, luôn được đóng gói thành "tiền tệ cứng kỹ thuật số triệt để hơn Bitcoin" — nhưng mỗi lần phát hành của Bitcoin đều nằm trên sổ cái công khai, ai cũng có thể kiểm tra tổng lượng có đúng không; Zcash vì quyền riêng tư đã che một phần sổ cái này, kết quả là trong bốn năm qua, không ai có thể chứng minh lượng lưu thông thực tế của "tiền tệ cứng" này có thực sự vẫn nằm trong giới hạn 21 triệu coin hay không.

Đối đầu giữa phe mua và phe bán

Phe bi quan vừa có luận điểm, vừa có niềm tin đặt cược bằng tiền thật: Wang Chun cho rằng, vốn hóa lọt vào top 10 không có nghĩa ZEC xứng đáng đứng cùng Solana, Hyperliquid, đợt tăng giá này "hoàn toàn dựa vào câu chuyện"; Garrett Jin, được gọi là "đại diện cá voi nội gián 1011", thì dùng vị thế để thể hiện thái độ tương tự — tính đến ngày 8 tháng 9, anh ta vẫn nắm giữ khoảng 39.760 ZEC vị thế bán khống trên Hyperliquid, giá trị danh nghĩa khoảng 45 triệu USD, giá vào lệnh trung bình 576,3 USD, dù lỗ thả nổi 22,2 triệu USD vẫn tiếp tục tăng vị thế.

Phe lạc quan cũng không phải chỉ kể chuyện suông: Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Hoa Kỳ (SEC) vào tháng 1 năm 2026 đã kết thúc cuộc điều tra kéo dài nhiều năm đối với Zcash Foundation, không có hành động thực thi, gỡ bỏ một mối lo ngại tuân thủ treo lơ lửng trên đầu các tổ chức trong thời gian dài; Grayscale ước tính, nếu vốn hóa ZEC đạt 2%, 5%, 10% của Bitcoin, giá tương ứng lần lượt là 1.622 USD, 4.054 USD và 8.109 USD; tính đến ngày 29 tháng 8, vốn hóa ZEC là 13,74 tỷ USD, chỉ chiếm 0,88% của Bitcoin, không gian lý thuyết quả thực vẫn còn. Việc ETF chuyển sang sàn niêm yết khác cũng giúp dòng tiền truyền thống lần đầu tiên không cần quản lý ví và khóa riêng tư, có thể trực tiếp tiếp cận ZEC.

Hai bên tranh cãi không phải cùng một chuyện: một bên đang tính "tài sản riêng tư có thể chiếm bao nhiêu thị phần", bên kia đang tính "đội ngũ này và cơ chế này có xứng với thị phần đó không".

Sổ sách vẫn chưa tính xong

Từ 309 USD tăng một mạch lên trên 1.200 USD, ZEC đã hoàn thành một vòng định giá lại mạnh mẽ. Nhưng đợt tăng giá này không thay đổi các vấn đề lịch sử của nó — tranh cãi về cơ chế phân bổ, nghịch lý sản phẩm của quyền riêng tư tùy chọn, tin cũ về nội bộ quản trị, khoảng trống niềm tin từ lỗ hổng Orchard, không có cái nào biến mất vì giá đồng tiền tăng, cũng không có cái nào thực sự được giải quyết.

Cuộc đấu tranh về việc giá hiện tại của ZEC rốt cuộc dựa vào gì để chống đỡ vẫn chưa kết thúc.

Phép thử thực sự không phải là ZEC có thể phá đỉnh mới hay không, mà là sau khi phe bán khống không còn bị buộc cắt lỗ, lượng người chốt lời bắt đầu xuất hiện, thị trường còn sẵn lòng đón nhận nó ở mức giá hôm nay hay không.

Nếu không đón được, thì đợt tăng giá mạnh mẽ này để lại có thể chỉ là một tài sản cũ bị làm nóng lại; nếu đón được, Zcash mới thực sự vượt qua thử thách then chốt nhất của vòng này.

Đến lúc đó, có lẽ mới biết được, số tiền hôm nay đổ vào mua là tương lai của một tài sản riêng tư, hay là một câu chuyện cũ thành công đủ sức hấp dẫn.